امروز جمعه، 23 آذر 1397

Prayer Time

تناسخ در مذهب اهل حق
-(0 Body) 
تناسخ در مذهب اهل حق
Visitor 16
Category: دين پژوهي
بنابر جهان‌شناسی اهل حق، عالم دو ساحت یا دو مرتبه دارد: مرتبه علّی، و مرتبه فوق علّی
 
چکیده
اهل حق، که در میان خودشان به پارسایان نیز شهرت دارند، فرقه‌ای عرفانی مسلک‌اند، که امروزه در منطقه صحنه، در اطراف کرمانشاه، ساکن‌اند. ایشان از جمله فرقه‌هایی هستند که به تناسخ‌باوری شهره‌اند. بنابر باورهای آنان، که تقریباً فقط در آثار خاندان الهی، یکی از چندین خاندان با سلسله‌های این فرقه، منعکس[1] است، موجودات در سیر کمال خود دستخوش تناسخ یا «دونادون» (نامی که ایشان برای تناسخ مورد نظر خود به کار می‌برند)[2] می‌شوند. بنابراین، نظریه تناسخ در مذهب اهل حق زیر مجموعه نظریه سیر کمال موجودات است، و از همین رو، برای آن‌که دچار بدفهمی نشویم، لازم است این نظریه را در آن فضا مورد بررسی قرار دهیم.

تعداد کلمات: 1311 / تخمین زمان مطالعه: 7 دقیقه

بنابر جهان‌شناسی اهل حق، عالم دو ساحت یا دو مرتبه دارد: مرتبه علّی، و مرتبه فوق علّی. در مرتبه علّى قانون علّیت حاکم است، اما موجودات مرتبه فوق علی از جبر علّیت آزاد و مختارند. عالم علّی شامل همه موجودات مادی، یعنی کل کیهان، برزخ‌های کرات، و بخشی از عوالم معنوی ابدی است. همه موجودات دارای روح‌اند، اما روح موجودات عالم على مادی، و روح موجودات عالم فوق علّى مجرد است. موجودات تحت‌تأثیر دو نیرو سیر می‌کنند: یکی نیروی جاذبه فوق علّی، که از جانب مبدأ کل و مصدریت الاهی صادر می‌شود و همه موجودات را به سوی خود امی کشد، و دوم، نیروی جاذبه علّی که فقط در جهان علی حاکم است و موجودات این مرتبه از جهان را به صورت جبری اداره می‌کند. حرکت صعودی موجودات به سوی مبدأ کل حرکت سیر کمال است. سیر کمال در موجودات علّی به صورت جبری و در اثر غلبه نیروی جاذبه فوق على بر نیروی جاذبه علّى صورت می‌گیرد، و در نتیجه این سیر، مثلاً گروهی از جمادات به گیاه و یا گروهی از گیاهان به حیوان تبدیل می‌گردند. به باور اهل حق، سیر کمال در عالم علّی به صورت گروهی انجام می‌گیرد. در آخرین مرحله از کمال در عالم علی، گروه‌های حیوانی تشخص یافته به افراد بشری تبدیل می‌شوند. نر، ماده، یا مخنث شدن بشر بسته به چگونگی توازن بین تعداد گروه حیوانات نر و ماده‌ای است که در تشکیل فرد بشری دخالت دارند. برای مثال در آدم‌های مخنث تعداد مساوی از حیوانات نر و ماده گرد هم آمده و به بشر تبدیل شده‌اند.
 
بیشتر بخوانید: تناسخ در آیین سیک
 
اما سیر کمال در موجودات عالم فوق علی، به گونه دیگری است؛ از آن‌جا که در آن عالم جاذبة على وجود ندارد و تنها یک نیرو حاکم است، ارواحی که در آن فضا زندگی می‌کنند برای به دست آوردن موقعیتی که تحت دو نیرو سیر کمالی کنند باید با ارواحی که در فضای علی به سر می‌برند ارتباط برقرار کنند تا هردو نیرو، نیروی جاذبه علّی و نیروی جاذبه فوق علّی، بر آن‌ها اثر کند. این ارواح در طی عمر روح بشری و در جریان کشمکش میان جاذبه علّی و فوق علّی باید خود را به کمال نزدیک کند. روح فوق علّی برای رسیدن به کمال تنها یک فرصت ندارد، بلکه هزار بار می‌تواند با ارواح بشری ارتباط برقرار کرده، و در هربار تقریباً به مدت پنجاه سال با وی سیر کند تا به کمال خود برسد. البته این امکان هم وجود دارد که روح با اعمال شایسته‌ای که می‌کند زودتر از موعد به کمال برسد. این نیز ممکن است که در اثر اعمال شایسته از بازگشت به زمین معاف شود، اما در این صورت باید بقیه سیر خود را در برزخ ادامه دهد، که البته امتحاناتی که این ارواح از سر می‌گذرانند دشوارتر از امتحانات زمینی است. اما اگر در این مدت پنجاه هزار سال به کمال نرسید، دیگر امکانی برای او وجود ندارد و تا ابد در عالم مادی خواهد ماند.
بنا به این گزارش، از دیدگاه اهل حق، روح در هر بازگشت، بسته به اعمال گذشته‌ای که انجام داده است، با جسم و روحی که متناسب با وی است ارتباط می‌یابد، و حتی ممکن است به عنوان تنبیه مدتی را با ارواح حیوانات یا گیاهان و جمادات مرتبط گردد. خاطرات زندگانی‌های گذشته بجز در سه مورد فراموش می‌شود:
1. در برخی افراد تا چهل روز یا کمی بیشتر، تا زمانی که رشد فکری آغاز نشده است.
2. در کسانی که به قالب غیر انسانی در آمده‌اند، برای تنبیه ایشان.
3. در مورد کسانی که یادآوری آن خاطرات ضرری به سیر کمال آن‌ها نمی‌زند. بنا به این باور، هم امکان تعویض روح در طول یک زندگی هست، و هم امکان ارتباط همزمان چند روح با یک جسم.
اگر روح پس از پایان پنجاه هزار سال به کمال خود رسیده باشد، با پیش از آن به کمال برسد، برای او جداگانه قیامت برپا می‌شود و به عوالم بعدی منتقل می‌گردد، اما اگر به کمال نرسیده باشد، مطابق اعمال نیک با بدی که انجام داده است، تا ابد در بهشت یا جهنم می‌ماند. بنابراین، در این دیدگاه تناسخی، برخلاف برخی دیگر، بهشت و جهنم و قیامت و حتی برزخ نفی نمی‌شود. اما، به باور ایشان، بهشت صرفاً پاداش کار نیک کسانی است که برای پاداش دست به کار می‌زنند، و ارتباطی با کمال ندارد. این را هم باید افزود که خصوصیاتی مانند برخی ویژگی‌های اخلاقی روح بشری در روح فوق على باقی می‌ماند. ارتباط روح فوق على باعالم علی به سه طریق صورت می‌پذیرد: 1. اتحادی، 2 ادخالی، 3. اتصالی.[3]
بنابراین، در این منظومه دینی تناسخ‌باور، دو سیر تناسخی تشخیص داده می‌شود، یکی از پایین به بالا، که از جمادات تا انسان خاکی ادامه می‌یابد و وضعیتی جبری و علی دارد، و یکی از بالا به پایین، که اگرچه به ظاهر آگاهانه است، اما باز هم الزامی و غیر اختیاری است. نکته جالب توجه در این گزارش این است که تقریباً پاسخ تمام پرسش‌هایی را که از یک نظریه تناسخی انتظار می‌رود (حتی اگر قابل نقد هم باشد) در آن می‌توان یافت.

 

منبع: 
[1] . خاندان الهی، پیروان حاجی نعمت الله جیحون آبادی‌اند، که معتقد بود حق بر وی تجلی کرده‌است، و به این حجت، با وجود این‌که جزء ده خاندان اصلی (به مثابه سلسله‌های راست کیش در میان اهل حق) نبود، مریدنی گرفت. پس از وی رهبری این خاندان به فرزندش، نور على الهی، رسید. وی با انتشار کتاب‌هایی، از جمله کتاب برهان الحق، برای اولین بار عقاید اهل حق را که نزد ایشان همچون اسرار مگو کتمان می‌شود، فاش ساخت و از همین بابت مورد انتقاد شدید دیگر پیروان اهل حق قرار گرفت. از همین سبب راه ورود به عقاید اهل حق تقریباً محدود به همین آثار است، بنابراین، در این جستار اگر از عقاید اهل حق سخن می‌گوییم، به همین بخش از فرقه اهل حق نظر داریم. (برای مطالعه بیشتر درباره تاریخ و عقاید این فرقه بنگرید به: چاووشی، 1386)
[2] . دون لفظ ترکی است به معنای جامه. اهل حق دونبه دون شدن را به جای سجام به جامه شدن به کار می‌برند. (خواجه الدین، 1362، 14)
[3] . آن‌چه در این‌جا از نظریه اهل حق در باب تناسخ یاد شد، همه برگرفته از گزارش روح الله چاووشی از منابع خاندان الهی بود. (چاووشی، 1387) وی در این گزارش از منابع اصلی نصری‌ها استفاده کرده و از این بابت اطلاعات ارزنده و قابل اعتمادی را در اختیار نهاده است. منابع یاد شده عبارت است از: الامی، بهرام، راه کمال، فرزاد یمنی، انتشارات جیحون، چاپ هشتم، 1382؛ الامی، بهرام، مبانی معنویت فطری، ملیکا ماهرن، فرزاد یمینی، انتشارات درودی، 1376؛ الاهی، بهرام، معنویت یک علم است، فرزاد یمینی، انتشارات جیحون، چاپ اول 1380؛ الامی، نورعلی، آثار الحق، بهرام الامی، نشر توسط مؤلف، جلد اول و دوم، چاپ چهارم، 1367 الامی، نورعلی، برهان الحق، ناشر مؤلف، چاپ هشتم، 1373؛ الاهی، نورعلی، معرفت الروح، انتشارات جیحون، چاپ چهارم، 1379؛ جیحون آبادی، حاجی نعمت الله، شاهنامه حقیقت: حق الحقایق، نورعلی الامی، نشر توسط مؤلف، چاپ اول، 1363. در این کتاب عقیده به حلول و تناسخ در اشعاری مطول بیان شده است. مطالب بیشتر درباره اهل حق را بخوانید در بهرامی، ایرج، أسطورة اهل حق، مقدمه دکتر عبدالحسین نوایی، تهران، نشر آتیه، 1378؛ و سلطانی، محمد علی، تاریخ خاندان‌های حقیقت و مشاهیر متأخر أمل حق در کرمانشاه، تهران، نشر سها، 1381 و خواجه الدین، سرسپردگان، تهران، کتابخانه منوچهری، 1362؛ و نیز خدابنده، عبدالله، شناخت فرقه امل حق، تهران، امیرکبیر، 1382.

Add Comments
Name:
Email:  
User Comments:
SecurityCode: Captcha ImageChange Image
© تمامی حقوق متعلق به مسجد و مجتمع فرهنگی آموزشی نورالاصفیا عج می باشد. طراحی و تولید: پورتال ایمن